– डी.बी. सर्वश्रेष्ठ
सोभियत संघको विघटनदेखि आजको बहुध्रुवीय विश्व र डिजिटल अर्थतन्त्रसम्म आइपुग्दा पुँजीवाद र श्रमको स्वरूप पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । नेपाल, भारत, फिलिपिन्स र पेरुका क्रान्तिकारी आन्दोलनका अनुभवहरूको ऐतिहासिक भौतिकवादी समीक्षा गर्दै, बदलिँदो विश्व परिवेशमा कम्युनिस्ट आन्दोलनका चुनौती र भविष्यबारे गरिएको गहिरो वैचारिक विश्लेषण ।
-
भूमिका
विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनले अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिलाई एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्दैन । विशेषगरी १९९१ मा सोभियत संघ विघटन भएपछि विश्व शक्ति-सन्तुलनमा आएको परिवर्तनले कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र गम्भीर वैचारिक बहस जन्मायो । केही आन्दोलनले सोभियत संघको पतनलाई समाजवादको असफलताको प्रमाण मानेनन्, बरु संशोधनवाद, राज्यपुँजीवाद र समाजवादी चरित्रको क्षयीकरणको परिणामका रूपमा व्याख्या गरे । अर्कोतर्फ, केही धाराले विश्व पुँजीवाद नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको स्वीकार गर्दै पुराना क्रान्तिकारी रणनीतिहरूको पुनर्मूल्याङ्कन आवश्यक ठाने ।यस अध्ययनमा “उनीहरूले के भने?” मात्र होइन, उनीहरूले गरेको विश्लेषण तथ्यसँग कति मेल खान्छ ? भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले यहाँ संगठनका आफ्नै दस्तावेज, ऐतिहासिक घटनाक्रम र वस्तुगत विश्व परिस्थितिलाई अलग–अलग राखेर हेर्नुपर्छ ।
-
१९९१ पछि विश्व व्यवस्था
१९९१ डिसेम्बरमा सोभियत संघ विघटन भएपछि शीतयुद्धकालीन दुई ध्रुवीय विश्व व्यवस्था समाप्त भयो । संयुक्त राज्य अमेरिका केही समय विश्वको प्रमुख सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक शक्ति बन्यो । यसलाई धेरै माओवादी तथा क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट संगठनहरूले “अमेरिकी साम्राज्यवादको एकध्रुवीय प्रभुत्व” का रूपमा व्याख्या गरे ।
फ्रान्सिस फुकुयामाले १९९२ मा प्रकाशित The End of History and the Last Man मा उदार लोकतन्त्र र बजार अर्थतन्त्र विश्वको अन्तिम प्रमुख राजनीतिक–आर्थिक रूप बन्ने तर्क प्रस्तुत गरे। तर त्यसपछि भएका घटनाले विश्व राजनीति त्यति सरल नभएको देखाए ।
२००१ मा चीन विश्व व्यापार संगठन (WTO) मा प्रवेश गर्यो । चीनको तीव्र आर्थिक वृद्धि, रुसको पुनः शक्ति निर्माणको प्रयास, भारतको आर्थिक विस्तार तथा एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका उदीयमान शक्तिहरूले विश्वलाई पुनः बहुध्रुवीय दिशातर्फ धकेल्न थाले ।
त्यसैले माओवादी आन्दोलनहरूको एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष थियो—सोभियत संघ ढले पनि साम्राज्यवाद समाप्त भएको छैन; विश्व शक्ति-सन्तुलन भने परिवर्तन हुँदैछ । -
साम्राज्यवादको उनीहरूको व्याख्या
धेरै माओवादी संगठनहरूले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणको आधार लेनिनको Imperialism, the Highest Stage of Capitalism मा राख्छन् ।
उनीहरूको तर्कमा आधुनिक साम्राज्यवाद केवल कुनै देशले अर्को देशमा सेना पठाउने कुरा होइन । वित्तीय पूँजी, बहुराष्ट्रिय कम्पनी, अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था, ऋण, प्रविधि, व्यापार, प्राकृतिक स्रोत र बजारमाथिको नियन्त्रण पनि शक्ति सम्बन्धका महत्वपूर्ण माध्यम हुन् ।
यस दृष्टिकोणको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष आजको डिजिटल अर्थतन्त्रसँग जोडिन्छ। Amazon, Google, Microsoft, Apple, Meta जस्ता विशाल कम्पनीहरू तथा सेमिकन्डक्टर, डेटा, क्लाउड, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामाथिको नियन्त्रणले पुँजीवादको नयाँ रूप देखाउँछ ।यस अर्थमा पुरानो “कारखाना मालिक बनाम मजदुर” को सम्बन्ध हराएको होइन; बरु श्रमको रूप परिवर्तन भएको छ । कारखाना मजदुरसँगै डेलिभरी कामदार, गोदाम मजदुर, आप्रवासी श्रमिक, गिग वर्कर, प्लेटफर्म श्रमिक र डिजिटल श्रम गर्ने मानिसहरू नयाँ श्रम संरचनाको हिस्सा बनेका छन् । -
अमेरिकी साम्राज्यवादबारे दृष्टिकोण
भारतको CPI (Maoist), फिलिपिन्सको CPP तथा अन्य माओवादी धारहरूले लामो समयदेखि अमेरिकी साम्राज्यवादलाई विश्व प्रतिक्रियावादी व्यवस्थाको प्रमुख शक्तिका रूपमा चित्रण गरेका छन् ।
अमेरिकाको सैन्य गठबन्धन, विश्वभरका सैनिक आधार, NATO, आर्थिक प्रतिबन्ध र विभिन्न क्षेत्रीय युद्धहरूलाई उनीहरूले आफ्नो तर्कको प्रमाणका रूपमा प्रयोग गर्छन् ।
तर यहाँ वस्तुगत परीक्षण आवश्यक हुन्छ । अमेरिका विश्वको प्रमुख सैन्य र वित्तीय शक्ति रहँदै आएको तथ्य हो । तर त्यसबाट “विश्वका सबै राजनीतिक घटनाको एउटै कारण अमेरिका हो” भन्ने निष्कर्ष स्वतः प्रमाणित हुँदैन । स्थानीय वर्गीय संघर्ष, राष्ट्रिय राजनीति, जातीय–राष्ट्रिय प्रश्न, क्षेत्रीय शक्ति र राज्यभित्रका अन्तर्विरोध पनि महत्वपूर्ण हुन्छन् ।यसैले माओवादी विश्लेषणको बलियो पक्ष शक्ति र वर्ग सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्नु हो भने कमजोरी कतिपय अवस्थामा अत्यधिक एकरेखीय व्याख्या गर्नु हुन सक्छ । -
चीनबारे सबैभन्दा ठूलो वैचारिक विवाद
विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र चीनको मूल्याङ्कन सबैभन्दा विवादास्पद विषयमध्ये एक हो ।
माओको नेतृत्वमा १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना भयो। १९७८ पछि देङ सियाओपिङ नेतृत्वमा आर्थिक सुधार र खुलापन सुरु भयो । त्यसपछि चीनले बजार संयन्त्र, निजी लगानी र विदेशी पूँजीलाई ठूलो मात्रामा प्रयोग गर्दै तीव्र आर्थिक विकास गर्यो ।
यसलाई लिएर कम्युनिस्ट आन्दोलन दुई प्रमुख धारमा विभाजित देखिन्छ ।
पहिलो धारले चीनलाई समाजवादको नयाँ आर्थिक मोडेल वा “समाजवादी बजार अर्थतन्त्र” को प्रयोगका रूपमा हेर्छ ।
दोस्रो धारले निजी पूँजी, असमानता र बजारको विस्तारलाई पुँजीवादी पुनर्स्थापनाको प्रमाण मानेर चीन समाजवादी बाटोबाट हटेको तर्क गर्छ ।
माओवादी संगठनहरूको आफ्नै दस्तावेजमा चीनसम्बन्धी आलोचना विशेषगरी देङको सुधारपछि तीव्र भएको देखिन्छ ।तर तथ्यगत रूपमा चीन आज विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा महत्वपूर्ण केन्द्रमध्ये एक हो । त्यसैले “चीन समाजवादी हो कि पुँजीवादी?” भन्ने प्रश्न केवल नाराबाट होइन—उत्पादनका साधनमाथि स्वामित्व, राज्यको चरित्र, श्रम सम्बन्ध, वर्ग संरचना, पूँजीको भूमिका र राजनीतिक सत्ता कसको हितमा प्रयोग हुन्छ भन्ने सूचकबाट परीक्षण गर्नुपर्छ । -
रुस–युक्रेन युद्ध र नयाँ विश्व ध्रुवीकरण
फेब्रुअरी २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरीय सैन्य आक्रमण सुरु गरेपछि विश्व शक्ति-सन्तुलनको बहस अझ तीव्र भयो ।
माओवादी तथा विभिन्न कम्युनिस्ट धारहरूले यस घटनालाई एउटै ढङ्गले व्याख्या गरेका छैनन् ।
एक धारले यसलाई NATO विस्तार र अमेरिकी साम्राज्यवादी घेराबन्दीको परिणामका रूपमा जोड्छ । अर्को धारले रुसलाई पनि स्वतन्त्र साम्राज्यवादी शक्ति मानेर युक्रेनमाथिको आक्रमणलाई साम्राज्यवादी प्रतिस्पर्धाकै अर्को रूप मान्छ ।
वस्तुगत रूपमा हेर्दा दुवै पक्षका केही तथ्य महत्वपूर्ण छन्। NATO को पूर्वतर्फ विस्तार र रुस–पश्चिम सम्बन्धमा लामो समयदेखि तनाव थियो । त्यस्तै, युक्रेनमाथि रुसको सैन्य आक्रमण पनि वास्तविक घटना हो र यसले ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति पुर्याएको छ ।यस घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाएको छ—आजको विश्वलाई केवल “अमेरिका बनाम बाँकी विश्व” भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन । विभिन्न शक्तिकेन्द्रबीचको प्रतिस्पर्धा, राष्ट्रिय हित, सुरक्षा राजनीति, ऊर्जा, भू–राजनीति र पूँजीको हित एकअर्कासँग गाँसिएका छन् । -
भारतको माओवादी आन्दोलन
भारतमा माओवादी आन्दोलन लामो इतिहास बोकेको आन्दोलन हो। २००४ मा Communist Party of India (Maoist) गठन भएपछि विभिन्न सशस्त्र माओवादी धाराहरू एउटै संगठनमा आए ।
यस आन्दोलनले भारतीय राज्यलाई अर्धसामन्ती तथा साम्राज्यवादसँग जोडिएको संरचनाका रूपमा विश्लेषण गर्दै नयाँ जनवादी क्रान्तिको रणनीति अघि सारेको छ । आदिवासी तथा ग्रामीण क्षेत्रका भूमि, वन, खानी र राज्य संरचनासम्बन्धी प्रश्नलाई पनि यसले वर्ग संघर्षसँग जोडेको छ ।
तर व्यवहारमा राज्यको व्यापक सुरक्षा अभियान, संगठनात्मक क्षति, नेतृत्वको गिरफ्तारी/मृत्यु, विकास तथा पूर्वाधार विस्तार, आन्तरिक कमजोरी र जनसमर्थनमा आएको उतारचढावले आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको छ ।
यहाँबाट एउटा महत्वपूर्ण अनुसन्धान प्रश्न उठ्छ:
यदि सामाजिक शोषण कायम छ भने पनि किन क्रान्तिकारी संगठन विस्तार हुन सकेन ?यसको उत्तर केवल राज्य दमनमा खोज्न मिल्दैन । जनतासँगको सम्बन्ध, संगठनात्मक संरचना, राजनीतिक कार्यक्रम, स्थानीय प्रश्न, वैधानिक राजनीतिक क्षेत्र र बदलिँदो सामाजिक चेतनासँगको सम्बन्ध पनि परीक्षण गर्नुपर्छ । -
फिलिपिन्सको CPP–NPA
फिलिपिन्सको Communist Party of the Philippines (CPP) ले १९६८ मा नयाँ कम्युनिस्ट पार्टी निर्माण गर्यो र १९६९ मा New People’s Army (NPA) गठन भयो ।
यस आन्दोलनले फिलिपिन्सलाई सामन्तवाद, नोकरशाही पुँजीवाद र अमेरिकी साम्राज्यवादको प्रभावमा रहेको समाजका रूपमा विश्लेषण गर्दै दीर्घकालीन जनयुद्धको रणनीति अघि बढायो ।
फिलिपिन्समा लामो समयसम्म ग्रामीण गरिब, किसान र आदिवासी समुदायबीच आधार निर्माण गर्ने प्रयास भयो। तर दशकौँ लामो संघर्षपछि पनि सत्ता कब्जा हुन सकेन ।
यसले एउटा गम्भीर सैद्धान्तिक प्रश्न उठाउँछ:
दीर्घकालीन जनयुद्धको रणनीति सबै देशमा एउटै रूपमा लागू हुन्छ कि त्यसका लागि विशेष ऐतिहासिक र सामाजिक परिस्थिति आवश्यक हुन्छ?यो प्रश्न नेपाल, भारत र फिलिपिन्सको तुलना गर्दा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । -
पेरुको अनुभव
पेरुको Sendero Luminoso अर्थात् Shining Path ले १९८० बाट सशस्त्र संघर्ष सुरु गर्यो । यसको नेतृत्व अबिमाएल गुजमानले गरेका थिए ।
यसले माओवादी विचारलाई अत्यन्त कठोर रूपमा लागू गर्ने प्रयास गर्यो । तर व्यापक हिंसा, राज्य दमन र संगठनात्मक संकटपछि १९९२ मा गुजमान पक्राउ परे । त्यसपछि आन्दोलन गम्भीर रूपमा कमजोर भयो ।
पेरुको अनुभवले देखाएको महत्वपूर्ण पाठ हो—सिद्धान्तको कठोरता मात्र क्रान्तिको सफलता सुनिश्चित गर्ने पर्याप्त आधार होइन ।जनसमर्थन, राजनीतिक रणनीति, संगठन, स्थानीय सामाजिक संरचना र जनताको वास्तविक जीवनसँगको सम्बन्ध निर्णायक हुन्छ । -
नेपालको अनुभव
नेपालको माओवादी आन्दोलन अन्तर्राष्ट्रिय माओवादी आन्दोलनका लागि विशेष अध्ययनको विषय हो ।
१९९६ मा सुरु भएको जनयुद्ध २००६ को विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि शान्तिपूर्ण राजनीतिक प्रक्रियामा प्रवेश गर्यो । त्यसपछि माओवादी शक्ति संविधानसभा, निर्वाचन र राज्यसत्ताको औपचारिक संरचनामा प्रवेश गर्यो ।
यसले विश्व माओवादी आन्दोलनसामु फरक प्रश्न खडा गर्यो:
क्रान्तिकारी आन्दोलनले राज्यसत्तामा प्रवेश गरेपछि आफ्नो मूल वर्गीय तथा राजनीतिक उद्देश्यलाई कसरी जोगाउने ?
नेपालको अनुभवलाई कसैले क्रान्तिको नयाँ रूपान्तरण माने, कसैले सम्झौता र विचलन माने। तर अनुसन्धानको दृष्टिले महत्वपूर्ण कुरा के हो भने नेपालले सशस्त्र विद्रोहबाट संवैधानिक राजनीतिक प्रक्रियामा प्रवेश गरेको दुर्लभ उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।यसलाई भारत, फिलिपिन्स र पेरुको अनुभवसँग तुलना गर्दा रणनीति र परिस्थितिको सम्बन्ध अझ स्पष्ट हुन्छ । -
आजको विश्वमा मजदुर वर्ग बदलिएको छ
माओवादी आन्दोलनहरूको पुरानो विश्लेषणमा औद्योगिक मजदुर र भूमिहीन किसान प्रमुख वर्ग थिए । तर आज विश्व श्रम संरचना धेरै परिवर्तन भएको छ ।
विश्वभर करोडौँ मानिस आप्रवासी श्रमिकका रूपमा काम गर्छन् । उत्पादन विभिन्न देशमा विभाजित छ । एउटै उत्पादनको कच्चा पदार्थ एक देशमा, उत्पादन अर्को देशमा र बिक्री अर्को देशमा हुन सक्छ ।
यसले वर्ग संघर्षलाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय बनाएको छ ।
आजको मजदुरले केवल मालिकसँग होइन, विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला, ठेक्का प्रणाली, प्लेटफर्म कम्पनी, ऋण, महँगी र अस्थायी रोजगारीसँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ ।
त्यसैले २१औँ शताब्दीको कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि मुख्य प्रश्न हो:नयाँ श्रम संरचनालाई पुरानो संगठनात्मक ढाँचाभित्र कसरी समेट्ने ? -
कम्युनिस्ट आन्दोलनको मुख्य संकट
विश्वका विभिन्न कम्युनिस्ट तथा माओवादी आन्दोलनहरू फरक भए पनि उनीहरूमा केही साझा समस्या देखिन्छन् ।
पहिलो—संगठन र जनताबीच दूरी ।
दोस्रो—वैचारिक एकता र व्यवहारिक एकताको अन्तर ।
तेस्रो—पुरानो क्रान्तिकारी अनुभवलाई नयाँ परिस्थितिमा यान्त्रिक रूपमा लागू गर्ने समस्या ।
चौथो—संगठनभित्र विभाजन र नेतृत्व संघर्ष ।
पाँचौँ—राज्य दमनसँग सामना गर्ने क्षमता र वैधानिक राजनीतिक क्षेत्रबीच सन्तुलन ।
छैटौँ—युवा पुस्ता, डिजिटल समाज र नयाँ श्रमिक वर्गसँग सम्बन्ध कमजोर हुनु ।यसकारण केवल “क्रान्तिको आवश्यकता छ” भन्नु पर्याप्त छैन । क्रान्तिकारी संगठनले आजको समाजलाई ठीकसँग बुझ्न पनि सक्नुपर्छ । -
उनीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणको वस्तुगत मूल्याङ्कन
माओवादी तथा अन्य क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट संगठनहरूको विश्लेषणमा केही महत्वपूर्ण बलिया पक्ष छन् ।
उनीहरूले विश्व राजनीतिलाई केवल राष्ट्र–राष्ट्रको सम्बन्धबाट होइन, वर्ग, पूँजी, साम्राज्यवाद र शक्ति सम्बन्धबाट हेर्ने प्रयास गरेका छन् ।
तर केही सीमाहरू पनि देखिन्छन् ।
कतिपय संगठनले विश्वका सबै घटनालाई साम्राज्यवादको एउटै सूत्रबाट व्याख्या गर्छन् । चीन, रुस, अमेरिका वा अन्य शक्तिहरूको वास्तविक चरित्रबारे उनीहरूबीच गहिरो मतभेद छ । कतिपय अवस्थामा आफ्नै राजनीतिक निष्कर्षलाई प्रमाणित गर्न तथ्य छनोट गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ ।
त्यसैले वैज्ञानिक अध्ययनको सही विधि हो:पहिले उनीहरूको दस्तावेज पढ्ने, त्यसपछि स्वतन्त्र ऐतिहासिक तथ्यसँग तुलना गर्ने र अन्ततः कुन निष्कर्ष तथ्यबाट प्रमाणित हुन्छ भनेर छुट्याउने । -
मुख्य निष्कर्ष
१९९१ मा सोभियत संघ विघटन हुनु विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको अन्त्य थिएन; तर त्यो आन्दोलनका लागि एउटा ऐतिहासिक मोड थियो । त्यसपछि अमेरिकी प्रभुत्व बढ्यो, नवउदारवाद विस्तार भयो, चीन विश्व अर्थतन्त्रको प्रमुख शक्ति बन्यो, रुस पुनः शक्तिशाली क्षेत्रीय/वैश्विक खेलाडीका रूपमा अगाडि आयो र विश्व पुनः बहुध्रुवीय प्रतिस्पर्धातर्फ गयो ।
भारत, फिलिपिन्स, पेरु र नेपालका अनुभवले अर्को महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछन्—पूँजीवादमा संकट हुनु र क्रान्ति सफल हुनु एउटै कुरा होइन ।
क्रान्तिका लागि संकटसँगै सही राजनीतिक विश्लेषण, जनसमर्थन, संगठन, वर्गीय आधार, बदलिँदो समाजको बुझाइ र परिस्थितिअनुकूल रणनीति आवश्यक हुन्छ ।
त्यसैले २१ औँ शताब्दीको कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल प्रश्न “पुरानो क्रान्तिकारी मोडेललाई कसरी दोहोर्याउने ?” भन्दा पनि “आजको विश्व पुँजीवाद, आजको श्रम वर्ग, आजको राज्य र आजको जनचेतनालाई कसरी वैज्ञानिक ढङ्गले बुझेर समाजवादी विकल्प निर्माण गर्ने ?” भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुन्छ ।
यही बिन्दुबाट विश्वका विभिन्न माओवादी आन्दोलनको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा उनीहरूको सफलता, असफलता, विचलन, विभाजन र रूपान्तरणलाई भावनात्मक होइन, ऐतिहासिक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।
लेखकः नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (बहुमत) का अन्तर्राष्ट्रिय विभाग सचिव हुन् ।
